Ciekawostki przyrodnicze

                           Ciekawostki Przyrodnicze

Formy ochrony przyrody na świecie - rezerwaty przyrody, parki narodowe i in. (kopia)

Autor: dr Krzysztof Jarzyna z Instytutu Geografii UJK w Kielcach

 

Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody i jej Zasobów (IUCN) – międzynarodowa organizacja zajmująca się ochroną przyrody założona w 1948 roku wyróżnia 6 kategorii obszarów chronionych w zależności od stopnia ochrony (dopuszczalnej aktywności człowieka w chronionym obszarze):
 
 
 
 

Ia – ścisły rezerwat przyrody (Strict Nature Reserve) i Ib – obszar naturalny (Wilderness Area),
II–park narodowy(National Park),
III–pomnik przyrody (Natural Monument),
IV–obszar ochrony siedliskowej/gatunkowej(Habitat/Species Management Area),
V–obszar chronionego krajobrazu lądowego lub morskiego (Protected  Landscape/Seascape),
VI –obszar chroniony o użytkowanych zasobach (Managed Resource Protected Area).
 
W różnych krajach odpowiadają im różne rodzaje obiektów ochrony przyrody. Większość parków narodowych Wielkiej Brytanii jest wg kryteriów IUCN jedynie obszarami chronionego krajobrazu (kategoria V).
 
Rezerwaty przyrody są formą ochrony środowiska przyrodniczego funkcjonującą w wielu państwach, chociaż stopień ochrony przyrody jest w ich obrębie różny, zależnie od państwa. Pierwszy nowożytny rezerwat przyrody powstał w 1836 roku. Jest to rezerwat Drachenfels (smocza skała) w Nadrenii (wówczas Król. Prus, dziś Niemcy). Z reguły są one wyłączone z użytkowania obszary, dostęp do nich jest ograniczony i maja służyć ochronie przyrody oraz prowadzeniu badań naukowych. Zazwyczaj są one mniejsze od parków narodowych, ale np. Bajkalski Rezerwat Przyrody (Zapowiednik) w Rosji jest ponad 2 razy większy od największego w Polsce Biebrzańskiego Parku Narodowego. Mogą one chronić zarówno całość środowiska przyrodniczego, jak i wybrane gatunki, czy grupy gatunków (np. rezerwaty ornitologiczne i florystyczne w Polsce).
 
Parki narodowe to forma ochrony przyrody występująca w większości państw świata. Służą one przede wszystkim dla ochrony przyrody ożywionej. Możliwość prowadzenia działalności gospodarczej i osiedlania się jest tam pranie ograniczona, ale dopuszczalna. Zazwyczaj parki narodowe udostępniane są zwiedzającym. Najstarszy z parków narodowych – Park Narodowy Yellowstone w Stanach Zjednoczonych Ameryki powołany został do życia w 1873 roku. Do dnia dzisiejszego utworzono na świecie ponad 7000 parków narodowych, zajmujących łącznie powierzchnię ponad 1 mln km2. Największym parkiem narodowym świata jest Park Narodowy Grenlandii, o powierzchni 972 tys. km2, obejmujący całą północno-wschodnią część tej wyspy. Duże obszarowo parki narodowe istnieją też w Stanach Zjednoczonych Ameryki (Park Narodowy Wrangla-Świętego Eliasza na południu Alaski – ponad 53 tys. km2) , w Kanadzie (Park Narodowy Bizona Leśnego – prawie 45 tys. km2), w Afryce: na pustyniach (Park Narodowy Tasili Wan Ahdżar w Algierii – 72 tys. km2), sawannach (Park Narodowy Tsavo w Kenii – prawie 21 tys. km2) i w wilgotnych lasach równikowych (Park Narodowy Salonga w Demokratycznej Republice Konga – 36 tys. Km2). W Europie największym parkiem narodowym jest Park Narodowy Jugyd wa w Republice Komi na północno-wschodnim krańcu europejskiej części Rosji. Ma on powierzchnię ponad 18,9 tys. Km2.
 
Obok obszarowej ochrony przyrody uregulowania prawne poświęcone są też ochronie gatunkowej roślin i zwierząt. W przeszłości była ona elementem gospodarki łowieckiej władców, którzy chronili dla własnych potrzeb najbardziej atrakcyjne łowiecko gatunki (np. żubra w państwie Jagiellonów). Obecnie najbardziej zagrożone gatunki roślin i zwierząt umieszczane są w tzw. Czerwonej Księdzegatunków zagrozonych wyginięciem. W skali świata listę taką wydaje IUCN.
Wydawane są również Polska Czerwona Księga Zwierząt oraz Polska Czerwona Księga Roślin.
 

 
NAJWYŻSZE DRZEWA

Graniczna wysokość, jaką mogą osiągać drzewa jest szacowana na około 140m. Wynika ona z zasad fizyki, a dokładniej z tego, że naczynia włosowate nie są w stanie wyżej wypompować wody, której słup urywa się pod własnym ciężarem (inaczej mówiąc lepkość cieczy zaczyna przy tej wysokości przegrywać z grawitacją).
♦Najwyższe drzewo wszechczasów. Najwyższe zarejestrowane w całej historii drzewo to ścięty w Australii w 1885 r. eukaliptus królewski (Eucalyptus regnans), którego wysokość wynosiła 143m! Wartość ta odpowiada mniej więcej podanej wyżej granicznej wysokości, jaką mogą osiągać drzewa.
♦ Drugie najwyższe drzewo wszechczasów. Był nim prawdopodobnie mamutowiec olbrzymi  Sequoiadendron giganteum) o wysokości 135m.
♦ Najwyższe żyjące drzewo świata. Rekordową wysokość, wynoszącą 115.61m, posiada sekwoja wieczniezielona (Sequoia sempervirens) o nazwie Hyperion. Drzewo rosśnie w Parku Narodowym Sekwoi w Kaliforinii (USA). Tuż za nim plasują się dwie kolejne sekwoje (zresztą odkryte wraz z Hyperionem przez Chrisa Atkinsa i Michaela Taylora w 2006 r.): Helios -114.58m  iIcarus-113.14m. Do niedawna przez wiele lat za najwyższe drzewo świata uznawano Stratosferycznego Giganta - również sekwoję wieczniezieloną rosnącą na terenie Redwood National and State Parks; drzewo to przy średnicy pnia wynoszącej 5.18m mierzy 113.11m wysokości.. Po sekwojach najwyższymi drzewami świata są osiągające 100-110m wysokości daglezje zielone oraz (Pseudotsuga menziesii) i eukaliptusy królewskie (Eucalyptus regnans).
♦Najwyższe żyjące drzewo liściaste świata. Jest nim rosnący na Tasmanii, 101m eukaliptus królewski  (Eucalyptus regnans) o nazwie Centurion.
♦Najwyższe drzewo w Europie. Najwyższy jest w tej chwili rosnący w Mata Nacional Vale de Canas w Portugalii eukaliptus różnobarwny (Eucalyptus diversicolor) o wysokości 75m. Drugie miejsce, z wysokością 65m, zajmuje rosnący w Hiszpanii eukaliptus gałkowy (Eucalyptus globulus).
♦ Inne najwyższe drzewa w Europie. Tylko kilka metrów niższa od w/w eukaliptusa różnobarwnego była legendarna jodła pospolita (Abies alba) ze Schwarzwaldu (Niemcy) - ścięta w 1908 r. mierzyła ona ok.68m wysokości. Było to prawdopodobnie najwyższe notowane kiedykolwiek rodzime drzewo w Europie. Inna jodła pospolita, rosnąca niegdyś w Bośni i niestety także już nie żyjąca mierzyła 65m.
Kolejne po eukaliptusach miejsca na liście najwyższych drzew Europy zajmują rosnąca w Szkocji jodła olbrzymia (Abies grandis) o wysokości 64.3m oraz także rosnąca w Szkocji daglezja zielona (Pseudotsuga menziesii) o wysokości 63.8m. Najwyższym rodzimym drzewem w Europie jest prawdopodobnie świerk pospolity (Picea abies) rosnący w Perucica Virgin Forest, Sutjeska National Park na terenie Bośni i Hercegowiny. Drzewo to mierzy 63m wysokości.
♦ Najwyższe drzewa w Polsce. Najwyższym notowanym kiedykolwiek drzewem w Polsce była tzw. Gruba Jodła. Była to rosnąca jeszcze na początku ubiegłego stulecia na stokach Babiej Góry jodła pospolita (Abies alba). To olbrzymie drzewo, mierzące ok. 60m wysokości i ponad 2m średnicy pnia, spłonęło w 1914 r. podpalone prawdopodobnie przez chcących się ogrzać pasterzy.
Obecnie najwyższymi drzewami w Polsce są dwa świerki pospolite (Picea abies) o równej wysokości  51.8m, rosnące odpowiednio w Puszczy Białowieskiej oraz Beskidzie Żywieckim i odkryte przez Tomasza Niechodę w 2011 roku oraz przez Marcina Szczotkę w 2012 r.
Wśród drzew liściastych rekord należy do rosnącego na terenie BPN jesiona wyniosłego (Fraxinus excelsior) i wynosi 45.2m; także i to drzewo zostało odkryte przez Tomasza Niechodę w 2011 roku.
 
 
 
NAJGRUBSZE DRZEWA
 
Najgrubsze żyjące drzewo świata. Jest to rosnący w Santa María del Tule w stanie Oaxaca w Meksyku cypryśnik meksykański (inaczej Drzewo Montezumy; Taxodium mucronatum). Trudno wyobrażalny obwód pnia tego giganta wynosi ponad 44m (Φ 14.05m)! Cypryśnik z Santa María del Tule jest też jednym z największych objętościowo drzew świata; objętość jego korony wynosi 816.8m3, a szacunkowa masa to około 637 ton. Wiek drzewa jest szacowany na 1450-1600(2000) lat. (Wszystkie dane podane za Wikipedią.) Nieco mniejszą grubość (do ok. 11m średnicy) osiągają afrykańskie baobaby (Adansonia digitata) i rosnące na Wyspach Kanaryjskich draceny smocze (Dracaena draco).
♦ Najgrubsze żyjące drzewa w Polsce. W tej chwili (2011 r.) bezapelacyjnie najgrubszym drzewem w Polsce jest lipa drobnolistna rosnąca w miejscowości Cielętniki w woj. śląskim. Drzewo to posiada pień   o obwodzie 10.77m  (Φ 3.43m).  Co ciekawe, przez długie lata za najgrubszy był powszechnie uznawany rosnący w miejscowości Mielno k. Tarnawy (gm. Zabór, powiat zielonogórski)  dąb szypułkowy (Quercus robur) Napoleon, którego obwód pnia wynosił w 2009 r. ( 0.75m Φ 3.42m). Drzewo zakończyło swój żywot w nocy z 14 na 15 listopada 2010 r. w pożarze, podpalone prawdopodobnie przez wandali. Drugie miejsce zajmuje w tej chwili rosnący w Chojnie (woj. zachodniopomorskie) platan klonolistny (Platanus xhispanica)    o nazwie Olbrzym i obwodzie pnia równym  10.66m  (Φ 3.39m).
♦ Największe objętościowo (i najmasywniejsze) żyjące drzewo w Polsce. Pomimo ogromnego obwodu pnia, pod względem objętości drewna (a więc i masy) to nie Napoleon był naszym największym drzewem. Był nim i jest nadal inny dąb szypułkowy - rosnący w rezerwacie przyrody Buczyna Szprotawska niedaleko miejscowości Piotrowice (woj. lubuskie),  750-letni dąb Chrobry. Posiadając kolumnowy pień o obwodzie "tylko" 10.07m (Φ 3.21m), drzewo to zajmuje objętość  90 m3, co poza 1. miejscem w Polsce daje mu 3. miejsce w Europie.
♦ Najcięższy owoc na świecie. Tworzy go jedna z palm - należąca do klasy jednoliściennych (dokł. do rodziny Arekowatych - Arecaceae) Lodoicja seszelska (Lodoicea maldivica). Przypominający rozmiarami arbuz, podwójny pestkowiec tej palmy może ważyć nawet 20 kg!
 
Długowieczność.

Maksymalny wiek człowieka to jak wiadomo około 100 lat. Wśród zwierząt lądowych (dokładniej wodno-lądowych) najdłużej żyją niektóre gatunki żółwi - do 300 lat. Za najbardziej długowieczne organizmy zwierzęce świata są uważane niektóre gatunki koralowców głębinowych, mogące dożywać nawet do 4200 lat.
Tymczasem najstarsze żyjące obecnie (nieklonalne) drzewa -sosny sędziwe - osiągają wiek 4800 lat, a w przeszłości były znajdowane ich szczątki liczące nawet 7000 lat! Okazuje się zatem, że również w kategorii długowieczności drzewa są bezkonkurencyjne – ich przewaga nad człowiekiem wynosi tu co najmniej 50:1, w stosunku do żółwi jest to 17:1, a w przypadku koralowców głębinowych 1.14:1. I znów jeśli uwzględnimy organizmy klonalne, przewaga drzew staje się jeszcze większa. Topola osikowa Pando jest datowana wg różnych szacunków na  12-80 tysięcy lat!
♦ Najstarszy organizm wszechczasów (klonalny). Jest nim wymieniona wyżej topola osikowa (Populus tremuloides) Pando, rosnąca w stanie Utah w USA. Wiek tego klonalnego organizmu szacuje się na 12-80 tysięcy lat! (Uwaga. Podany wiek nie dotyczy pojedynczych osobników, ale całego organizmu, złożonego ze wspólnego systemu korzeniowego oraz tworzonych przez niego naziemnych drzew-klonów. Można więc powiedzieć, że obserwowane naziemne drzewa to relatywnie młode klony, będące częścią rekordowo starego organizmu.)
♦ Najstarszy żyjący krzew świata. Kolejnym rekordzistą w kategorii długowieczności jest rosnący na pustyniach Arizony krzew kreozotu, którego wiek jest szacowany na około 11700 lat! (Uwaga. Drewno kreozotu nie tworzy słoi, a więc w jego przypadku nie znajduje zastosowania klasyczna metoda ustalania wieku. Podana liczba jest więc obarczona stosunkowo dużym marginesem błędu.)
♦ Jedne z najstarszych żyjących drzew w Europie (klonalnych). W 2008 roku naukowcy odkryli w górach zachodniej Szwecji (przy granicy  z Norwegią) grupę około 20 świerków pospolitych liczących (jako organizmy klonalne ) ponad 8000 lat! Po dokładnej weryfikacji okazało się, że jedno z drzew jest jeszcze starsze i liczy aż 9550 lat!!! 
♦ Najstarsze żyjące drzewo świata (nieklonalne). Jest to nienazwany osobnik należący do gatunku sosna sędziwa (Pinus longaeva), rosnący w Górach Białych (USA) i liczący ponad  5000 lat! Nieco młodsza jest rosnąca w tych samych górach inna sosna sędziwa o nazwie Matuzalem (ang. Methuselah) - jej z kolei wiek szacuje się na    4850 lat. Oprócz dwóch powyższych, na terenie Stanów Zjednoczonych rośnie jeszcze kilka innych sosen sędziwych przekraczających 4000 lat Okazuje się zresztą, że są to "młodzieniaszki" w porównaniu ze znalezionymi w ich najbliższej okolicy obumarłymi egzemplarzami, w których naliczono bez mała 7000 słoi!
♦ Inne najstarsze żyjące drzewa świata. Należy do nich z pewnością  rosnący w Chinach miłorząb dwuklapowy (Ginkgo biloba), którego wiek jest szacowany na 3400 lat. Podobną długość życia - ok. 3000 lat – osiągają mamutowce olbrzymie (Sequioadendron giganteum), nieco mniejszą - ponad 2000 lat - sekwoje wieczniezielone (Sequoia sempervirens).
♦ Najstarsze drzewo w Europie (nieklonalne). Jest nim rosnący     w miejscowości Fortingall w Szkocji cis pospolity (Taxus baccata) liczący około 2000(-3000) lat.
♦ Najstarsze drzewo liściaste w Europie. Prawdopodobnie jest to rosnący w Niemczech ok. 1400-letni dąb szypułkowy (Quercus robur).
♦ Najstarsze drzewo w Polsce (nieklonalne). Także polskie najstarsze drzewo to cis pospolity. Rośnie on w Henrykowie Lubańskim i liczy około 1270 lat.
♦ Najstarsze drzewa liściaste w Polsce (nieklonalne). Za najstarsze polskie drzewo liściaste był przez niektórych specjalistów uważany rosnący w miejscowości Bagicz niedaleko Ustronia Morskiego, około  810-letni dąb szypułkowy Bolesław. W tej chwili, po zwaleniu się Bolesława  w 2016 r., miejsce lidera zajmuje wymieniony już przy okazji rekordowej objętości, liczący ok.750 lat  dąb Chrobry z Piotrowic.
Po dębach najbardziej długowiecznymi drzewami w Polsce są lipy. Wiek najstarszej z nich - rosnącej w Cielętnikach w gm. Dąbrowa Zielona  lipy drobnolistnej (Tilia cordata) jest szacowany na ok.  530 lat. Niewiele mniej, bo ok. 500 lat liczy lipa szerokolistna (Tilia platyphyllos) rosnąca  w miejscowości Czarny Potok w woj. małopolskim.
 
Żmija zygzakowata jest stworzeniem  pełniącym ważną,  pożyteczną rolę  w naturze. Ulubionym środowiskiem żmij są polanki, podmokłe lasy, stosy kamieni na pograniczu pól i lasów, zwłaszcza w okolicach górzystych. Miejscem rozrodu dla tych gadów mogą być nawet przydomowe ogródki skalne. Szczeliny między kamieniami stanowią schronienie, a z kolei warstwy trocin czy kory stwarzają dobre warunki termiczne.
 
Żmija zygzakowata potencjale ofiary ocenia pod kątem własnych możliwości pokarmowych, dlatego nigdy nie ukąsi ona człowieka, jeśli ten nie da jej powodu ku temu. Atakuje zazwyczaj odruchowo, gdy nie ma możliwości ucieczki.
 
Przypominamy, że wg art.162. Kodeksu Karnego za nieudzielenie pomocy człowiekowi będącemu w położeniu zagrożenia życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu grozi kara pozbawienia wolności do lat 3.
 
 
 
 
Copyright ©2017 Liga Ochrony Przyrody, All Rights Reserved.
Zdjęcie na stronie głównej Andrzej Składanowski
Liczba odwiedzin: 26